تاریخچه و آغاز به کار شرکت ملی گاز

 گاز طبیعی

کاربرد گاز طبیعی به عنوان سوخت حرارتی تنها قسمتی از موارد متنوع کارآیی این ماده گرانقدر به شمار می رود. اهمیت اصلی و واقعی گاز طبیعی با توجه به ارزش افزوده فراوان و قابلیت تبدیل به هزاران نوع کالای با ارزش اقتصادی در بخش صنعت پتروشیمی ظاهر می شود.

نیاز روزافزون به گاز برای تامین انرژی و سوخت و همینطور ارز حاصل از فروش و صادرات برای سرمایه گذاری و راه اندازی صنایع مادر و زیر بنایی در کشور، اندیشه تمرکز بخشیدن فعالیتهای مرتبط با صنعت گاز را تقویت کرد و در این رابطه طبق اساسنامه قانونی، شرکت ملی گاز ایران به عنوان یکی از چهار شرکت اصلی وابسته به وزارت نفت جمهوری اسلامی ایران با سرمایه اولیه ۲۵ میلیارد ریال در سال ۱۳۴۴ هجری خورشیدی مطابق با ۱۹۶۵ میلادی تاسیس گردید.

اساس و مبنای صنعت گازی که در آمریکا و اروپا به وجود آمد گاز طبیعی نبود، بلکه گازی بود که در اثر حرارت دادن به زغال سنگ ایجاد می شد. این گاز زغال سنگی (گاز شهری) که برای روشنایی مورد استفاده قرار می گرفت، روش زندگی مردم را در اوایل قرن هجدهم دگرگون ساخت.

ساعات کار و فعالیت کارخانه ها افزایش یافت و مردم نیز توانستند در هنگام شب بدون استفاده از شمع گران قیمت و خطرناک، از روشنایی استفاده ببرند و متعاقب آن در منازل خود روزنامه و کتاب بخوانند.

سرانجام یک مخترع اسکاتلندی به نام ویلیام مرداک نخستین کسی بود که دریافت از گاز به عنوان یک منبع انرژی می توان آسان تر از زغال سنگ استفاده کرد. زیرا هم امکان انتقال آن از طریف لوله کشی وجود داشت و هم آنکه به راحتی قابل کنترل بود. در سال ۱۹۷۲ ویلیام مرداک توانست با استفاده از انرژی گاز، روشنایی خانه خود را تأمین کند. و در سال۱۹۷۹ فردی به نام فیلیپ لبون نخستین آزمایش خود را به روی گازی آغاز کرد که در اثر حرارت دادن خاک اره و زغال سنگ به دست می آمد. وی روش تقطیر گاز حاصل از چوب را به ثبت رساند. با این وصف دولت فرانسه از پذیرش نظریه و دیدگاه فیلیپ لبون در استفاده از گسترش نظام روشنایی گازی امتناع کرد تا اینکه در سال ۱۸۰۷ وینسور برای اولین بار روش ایجاد روشنایی گازی در خیابان های لندن را به نمایش گذاشت.

در اوایل کار برای گازرسانی از لوله های چوبی استفاده می شد و به مرور لوله هایی مانند لوله توپهای جنگی مربوز به نیروی دریای جایگزین آنها شد. در سال ۱۸۱۹ در لندن حدود ۴۸۲ کیلومتر لوله کشی وجود داشت، که گاز مورد نیاز حدود ۵۰ هزار مصرف کننده گازی را تأمین می کرد. در همین سالها فعالیت های مختلف برای استفاده از گاز در صنعت آغاز می شود. هر چند ایرانیان در استفاده از گاز و دیگر مشتقات نفتی بر دیگر اقوام جهان پیشی داشته اند و همچنان که پیشتر اشاره کردیم وجود بقایای آتشکده ها و معابدی که در نزدیکی مخازن گاز طبیعی قرار داشته اند گواه این مدعاست. اما نخستین اسناد تاریخی استفاده با برنامه از گاز در ایران به زمان قاجاریه و سلطنت ناصرالدین شاه مربوط می شود.

هنگامی که ناصرالدین شاه در سال ۱۸۷۳ میلادی به لندن سفر کرده بود، چراغهای گازی که روشنی بخش معابر بودند، تعجب وی را برانگیخت و پس از بازگشت به ایران دستور احداث و استفاده از کارخانه چراغ گاز را صادر کرد. از سال ۱۹۰۸ میلادی که نخستین چاه نفت ایران در مسجد سلیمان به نفت رسید، حجم زیادی از گازهای همراه به علت بعد مسافت بین منابع تولید و نقاط مصرف و بالا بودن هزینه سرمایه گذاری و پایین بودن مصرف که تنها محدود به مناطق جنوب می شد، سوخته و به هدر می رفت اما تدریجا که منابع نفت یکی پس از دیگری احداث و به بهره برداری می رسید، استفاده از گاز طبیعی برای تأمین سوخت و مصارف منازل سازمانی در مناطق نفتخیز از جمله مسجد سلیمان، آغاجاری، هفتگل و آبادان مورد توجه قرار گرفت و در کنار فعالیتهای اصلی تولید، انتقال و پالایش نفت خام در نواحی جنوبی ایران، فعالیتهای محدودی برای تهیه و به عمل آوردن گاز طبیعی توسط شرکتهای عامل انجام می شد.

در ایران، در ابتدا فقط نفت استخراج می شد، در حالی که همراه آن مقدار زیادی گاز هم تولید می گردید. از ۱۹۱۰ تا دهه ۱۹۶۰ گازهای تولید شده به همراه نفت عمدتا? سوزانده می شد. در اوایل دهه ۱۹۹۰ طی قراردادی در مقابل احداث کارخانه ذوب آهن توسط روسیه در ایران، گازهای همراه نفت استخراج شده با خط لوله به روسیه منتقل شد. در واقع، به مدت ۵۰ سال این گازها می سوخت و استفاده ای از آن نمی شد.

اما پس از آن و همزمان با صادرات به روسیه، برای اولین بار، گازهای تولیدی همراه نفت، در شیراز مورد استفاده قرار گرفت. در واقع، کارخانه سیمان شیراز اولین کارخانه ای بود که گازی شد و به تدریج گازکشی به سایر شهرهای ایران شکل گرفت. بدین ترتیب، گازی که ۵۰ سال می سوخت و هدر می رفت، وارد شبکه گاز رسانی کشور و خانه های مردم گردید. این وضعیت تا زمانی که میادین مستقل گازی کشف نشده بودند و گاز تنها از میادین نفتی استخراج می شد، طبیعی بود. اما با کشف میادین مستقل گازی نظیر کنگان و پارس، ضروری بود تا این تفکیک مسئولیت ها در مورد استخراج گاز بین شرکت ملی نفت و شرکن ملی گاز انجام شود.

به عبارت دیگر، باید شرکت ملی نفت مسئول تولید، استخراج، تجارت و صادرات نفت و شرکت ملی گاز، مسئول تولید، تجارت و صادرات گاز باشد.

وضعیت صادرات گاز ایران

وضعیت صادرات گاز ایران

نفت و گاز در حال حاضر در سبد انر‍ژی جهان حدود ۵۴ درصد سهم دارند و در آخرین و جدیدترین چشم اندازی که در سال ۲۰۰۱ توسط آژانس بین المللی انرژی منتشر شده است، بر اساس بدبینانه ترین سناریو مجموع سهم نفت و گاز به ۵۰ درصد در افق سال ۲۰۳۵ خواهد رسید.

بنابراین مسئله نفت و گاز به این زودی حل نمی شود و جهان بشری به این زودی از مصرف نفت و گاز خلاص نمی شود.

به نظر می رسد هم ذخایر ایران و هم موقعیت جغرافیایی ایران به گونه ای است که هیچ کشوری بدون توجه به نفت و گاز و موقعیت ژئوپلیتیک انر‍ژی ایران، با ما تعامل نخواهد شد و بنابراین سیاست خارجی ایران ناگزیر با مسئله نفت گره خورده است. تجربه صد سال گذشته نیز این موضوع را تایید می کند که مسئله نفت و جغرافیای انر‍ژی ما، مهم ترین جنبه روابط ما با قدرت های فرامنطقه ای را شکل داده است.

البته این ذخایر و موقعیت هم فرصت هایی برای ما ایجاد می کند و هم تهدیدهایی را برای کشور دارد.

تهدیدها را در مسائلی مانند توسعه طلبی قدرت های فرامنطقه ای و تمایل آنها برای تسلط بر این ذخایر می توان ملاحظه کرد. به حداقل رساندن تهدیدها و حداکثر استفاده از فرصت ها قطعا نیاز به تعامل فعال میان دو بخش انر‍ژی و به خصوص نفت و سیاست خارجی خواهد داشت. در افق چشم انداز حجم عظیمی از سرمایه گذاری در صنایع نفت و گاز کشور باید صورت گیرد که تحق این هدف نیز بدون تعامل فعال این دو دستگاه بعید است به نحو شایسته ای اتفاق بیفتد. چشم انداز صنعت نفت در “سند چشم انداز جمهوری اسلامی ایران در افق ۱۴۰۴″به شرح ذیل تعریف شده است:

  1. اولین تولیدکننده محصولات پتروشیمی در منطقه از لحاظ ارزش

  2. دومین تولیدکننده نفت در اوپک

  3. سومین تولیدکننده گاز در جهان

  4. دارای جایگاه اول فناوری نفت و گاز در منطقه

با توجه به چشم انداز ترسیم شده در این سند، صنعت نفت کشور باید نقش راهبری خود را از طریق دنبال کردن سیاست های زیر، براساس ماموریت تعریف شده در قانون تاسیس وزارت نفت و نیز سیاست های کلی نظام در بخش انرژی بهبود بخشد.

میدان‌های مشترک نفتی

میدان‌های مشترک نفتی

کشور ایران با برخی کشورهای همسایه خود، دارای میادین نفتی مشترک است. این کشورها عبارتند از:

  • عراق

  • عربستان سعودی

  • کویت

  • قطر

  • امارات متحده عربی

  • عمان

در حال حاضر ۱۵ مخزن و ۲۸ میدان نفتی و گازی مشترک بین ایران و کشورهای همسایه در شمال و جنوب کشور وجود دارد. در این بین مخازن مشترک واقع در خشکی در همجواری کشور عراق قرار دارد و سایر مخازن در خلیج فارس و دریای خزر واقع‌اند:در مجموع تعداد ۲۸ میدان هیدروکربوری به صورت مشترک در مرز ایران و کشورهای مجاور (کویت، قطر،آذربایجان، امارات متحده عربی، عربستان سعودی، عراق و ترکمنستان) قرار گرفته‌است.

عراق

در طول مرز مشترک ایران و عراق ۵ میدان نفتی قرار دارد، که عبارتند از: میدان نفت‌شهر (سابقاً نفت شاه)، میدان دهلران، میدان پایدار غرب، میدان نفتی آذر، میدان نفتی آزادگان ومیدان نفتی یادآوران (سابقاً حسینیه-کوشک).

عربستان سعودی

در طول مرز مشترک آبی ایران و عربستان سعودی، ۴ میدان نفتی اسفندیار، فروزان، فرزاد A (فارس ۱) و فرزاد B (فارس ۲) قرار دارند.

قطر

در طول مرز مشترک آبی ایران و قطر، میدان نفتی رشادت قرار دارد، همچنین لایه نفتی میدان پارس جنوبی نیز در طول مرز مشترک ایران و قطر مستقر می‌باشد.

کویت

در طول مرز مشترک آبی ایران و کویت، میدان نفتی و گازی آرش قرار دارد.

امارات عربی متحده

در طول مرز مشترک آبی ایران و امارات عربی متحده؛ میدان نفتی فرزام، میدان نفتی نصرت، میدان نفتی مبارک و میدان نفتی سلمان در مجاورت مخازن اماراتی قرار دارند.

عمان

تنها میدان مشترک نفتی ایران با عمان، میدان نفتی هنگام است.

بهره‌برداری

 

ظرفیت تولید حوضه‌های نفتی ایران بنابر آمار سال ۲۰۱۰ هر ساله به میزان ۲۰۰ تا ۲۵۰ هزار بشکه در روز کاهش می‌یابد. این به معنی آغار دوره پیری مخازن پربازده و کم‌هزینه ایران است. غالب منابع نفتی دست‌نخورده جزء مخازن کم‌بازده و پرهزینه ایران دسته‌بندی می‌شوند.

تعداد میادین نفتی

نفت و گاز

بر اساس آخرین اخبار نفت و گاز، در حال حاضر تعداد ۱۴۵ میدان هیدروکربنی و ۲۹۷ مخزن نفتی و گازی در ایران کشف شده است، که تعداد ۱۰۲ میدان نفتی و ۴۳ میدان گازیمی‌باشند.

از تعداد کل مخازن، ۲۰۵ مخزن نفتی و ۹۲ مخزن گاز طبیعی می‌باشند. از این میادین، تعداد ۷۸ میدان، فعال می‌باشند، که ۶۲ میدان در خشکی و ۱۶ میدان در دریا قرار دارند. شمار ۶۷ میدان نیز در حال حاضر غیرفعال می‌باشند.

در حال حاضر سازند آسماری که متعلق به دوره الیگو میوسن است، بهترین تولیدکننده نفت ایران می‌باشد و سازند سروکنیز که شکل‌گیری آن، به کرتاسه میانی بازمی‌گردد، از نظر حجم ذخایر، دارای نفت قابل بازیافت مهمی می‌باشد.

از این میزان ذخیره نفت ایران، ۱۰۶ میلیارد بشکه در خشکی و ۳۱٫۶ میلیارد بشکه در دریا واقع شده‌است.

موقعیت جغرافیایی میدان‌ها

بیشتر میادین کشف شده (۱۴۰ میدان) در حوضه زاگرس و خلیج فارس (جنوب غربی ایران) می‌باشند.

همچنین میدان‌هایی در حوضه شمال ایران مرکزی، خزر جنوبی و کپه‌داغ کشف شده و یا در حال اکتشاف می‌باشند.

دریای خزر علی‌رغم دارا بودن منابع نفت و گاز قابل توجه برای کشورهای ساحلی آن، هیچگاه در برنامه‌های وزارت نفت ایران، در خصوص استخراج نفت، جای نداشته‌است؛ که دلیل این امر را در وجود ذخایر عظیم نفت و گاز ناحیه جنوب ایران برمی‌شمارند، که همواره منبع قابل اتکایی در امر درآمدزایی برای ایران بوده‌است.

ایران از سال ۱۳۴۶ فعالیت خود را برایاکتشاف نفت در دریای خزر آغاز کرد. سه چاه اکتشافی در سال‌های ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۶ در این دریا حفر شد، اما به‌دلیل آنچه اقتصادی‌نبودن پروژه نامیده شد، این عملیات نیمه‌تمام ماند.

شرکت نفت خزر در سال‌های اخیر توانسته با پیشرفت کُند، در زمینه استخراج نفت از میادین این منطقه، سرانجام در سال ۱۳۹۱، نخستین چاه حفرشده‌اش را به نفت رسانده و نخستین گام را در جهت برداشت عملیاتی از میدان‌های این حوضه، بردارد.

مالکیت

شرکت ملی نفت ایران مالک اصلی کلیه میادین نفتی و گازی است، که در ایران مستقر می‌باشند. مدیریت بخش اعظم میادین پر بازده و بزرگ ایران برعهده شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب است، که این میادین در بخش‌های جنوبی و غربی کشور مستقر می‌باشند و کلیه آن‌ها در زمره میادین بخش خشکی به‌شمار می‌آیند.

شرکت نفت فلات قاره ایران مدیریت کلیه میادین کشور که در آبهای خلیج فارس قرار گرفته‌اند را برعهده دارد. میدان‌های نفتی مستقر در بخش مرکزی کشور نیز به شرکت نفت مناطق مرکزی ایران واگذار شده است، که میدان‌های کوچک و متوسط کشور محسوب می‌شوند.

مدیریت بخشی از میادین نیمه توسعه یافته و توسعه نیافته واقع در جنوب ایران که به میادین غرب کارون مشهور می‌باشند نیز در اختیار شرکت نفت و گاز اروندان قرار دارند.

مدیریت میدان‌های نفتی و گازی مستقر در دریای خزر نیز برعهده شرکت نفت خزر می‌باشد، گرچه این میادین تاکنون به مرحله تولید نرسیده‌اند.

اهداف استراتژیک شرکت ملی گاز ایران

اهداف استراتژیک شرکت ملی گاز ایران

اهداف مهم شرکت ملی گاز ایران در دو بخش ملی و بین المللی قابل بررسی می باشد که در هر دو سطح اصل رضایت مشتری و رسیدن به حداکثر بهره وری است. در همین راستا و بر اساس سند چشم انداز، دو هدف همده شرکت ملی گاز ایران قرار گرفتن در رتبه سوم تولید کنندگان جهانی گاز طبیعی با سهمی معادل ۱۰ – ۸ درصد از تجارت جهانی و کسب رتبه اول در فناوری گاز در منطقه تعریف شده است.

 

  •  برنامه ها و سیاستهای شرکت ملی گاز ایران در سطح بین المللی و قرار گرفتن در رتبه سوم جهانی و در اختیار گرفتن ۱۰ درصد از تجارت جهانی گاز طبیعی در سطح جهانی
  • فرآورش روزانه حدود ۱۰۵۰ میلیون متر مکعب گاز طبیعی
  • افزایش ظرفیت تولید با الویت مخازن مشترک به خصوص پارس جنوبی
  • افزایش سهم گاز طبیعی در سبد انرژی مصرفی کشور (تا ۷۰ درصد) از طریق جایگزینی مصرف فرآورده های نفتی مایع با گاز طبیعی
  • تلاش در جهت صدور گاز طبیعی به کشورهای همسایه؛ از طریق خط لوله و به سایر کشورهای جهان؛ منطقه خاور دور از طریق تولید گاز طبیعی مایع شده
  • جذب سرمایه های خارجی از طریق بازارهای سرمایه و یا پروژه های مشترک
  • نگرش بنگاه داری اقتصادی و اصلاح ساختار به منظور حداکثر سازی سود دهی و رقابت در بازار بین المللی
  • حداکثر سازی ارزش افزوده از طریق استفاده گاز در صنایع انرژی بر و یا ایجاد صنایعی مانند (جی تی ال)
  • تقویت بخش خصوصی در صنایع پایین دستی و توزیع گاز
  • همکاری با کشورهای منطقه در امر تولید و انتقال
  • تأثیر گذاری بر وضعیت مدیریت گاز در منطقه
  • برخورداری از نظام اصلاح شده قیمت گذاری گاز طبیعی
  • خصوصی سازی کامل گاز طبیعی کشور
  • ایجاد زیر ساختهای لازم جهت توسعه صنایع گاز در بخش های بالا دستی و پایین دستی آن به خصوص در مناطق، هم چنین این شرکت برای کسب رتبه اول در منطقه، برنامه هایی شامل تعامل با کشورها و شرکتهای صاحب فناوری پیشرفته؛ ایجاد مرکزیت جذب تولید و ارتقای فناوری های نوین صنایع نفت و گاز و پتروشیمی در منطقه خلیج فارس و تقویت مؤسسات تحقیقاتی و توسعه مراکز داخلی تحقیق را پیش بینی کرده است.

پتانسیل ایران در تولید نفت و گاز

پتانسیل ایران در تولید نفت و گاز

ایران به عنوان قطب انرژی در خاورمیانه از ذخایر قابل توجه منابع هیدروکربوری برخوردار است؛ به طوری که در حال حاضر میزان ذخایر نفت درجای کشور بیش از ۷۱۲ میلیارد بشکه و ذخایر نفت باقیمانده قابل برداشت ۱۰۱ میلیارد بشکه برآورد می شود.

در این میان ذخایر گاز طبیعی ایران ۱۶.۶ درصد ذخایر دنیا، ۴۹ درصد ذخایر منطقه خاورمیانه و ۳۸ درصد ذخایر کشورهای صادرکننده نفت است. در عین حال تجمیع ذخایر گاز و نفت ایران گویای این واقعیت است که ایران رتبه اول ذخایر هیدروکربوری در جهان را در اختیار دارد.

هم اکنون ۱۸۴ میدان مشتمل بر ۳۹۰ مخزن در کشور وجود دارد که از این تعداد، ۱۷۱ مخزن توسعه یافته یا در حال توسعه است و ۲۰۹ مخزن هم توسعه نیافته است.

مخازن نفتی ایران در ۳ گروه سازند آسماری، بنگستان و خامی طبقه بندی می شوند که از این میان عمده ذخایر نفت درجای ایران بالغ بر ۳۰۰ میلیارد بشکه در سازند آسماری قرار دارد که در این میان، حدود ۵۰ میلیارد بشکه از ذخایر قابل برداشت میدان باقی مانده است. این در حالی است که متوسط ضریب بازیافت نفت در این سازند ۳۷ درصد است.

در گروه بنگستان نیز ۲۸۰ میلیارد بشکه نفت درجا وجود دارد که ضریب بازیافت نفت در آن کمتر از ۱۵ درصد است و بدین ترتیب تنها ۳۳ میلیارد بشکه از ذخایر قابل برداشت این میدان باقی مانده است؛ اگرچه انتظار می رود با استفاده از روش های ازدیاد برداشت ضریب بازیافت مخازن این سازند افزایش یابد.

در عین حال ذخیره نفت درجای سازند خامی نیز بالغ بر ۱۲۶,۵ میلیارد بشکه و ضریب بازیافت ۱۷.۱۵ درصد است.

میزان نفت قابل برداشت از ذخایر کشور در حالی است که متوسط ضریب بازیافت مخازن نفتی کشور ۲۴,۶ درصد برآورد می شود. از این میزان ضریب بازیافت، تنها ۴.۴ درصد آن حاصل بکارگیری روش‎های ازدیاد برداشت است.

با این وجود متوسط ضریب بازیافت قابل قبول برای میادین نفتی ۳۵ درصد است که البته ضریب بازیافت فعلی نفت در ایران با این رقم حدود ۱۰ درصد اختلاف دارد و در صورت تحقق ضریب بازیافت ۳۵ درصدی،۷۰ میلیارد بشکه به ذخایر قابل برداشت نفت کشورمان اضافه خواهد شد.

البته این امکان هست تا با استفاده از روش‎های EOR و IOR که به طور جدی در برنامه های افزایش تولید شرکت ملی نفت ایران دنبال می شود، ضریب بازیافت نفت بین ۵ تا ۱۵ درصد افزایش یابد. در عین حال به شرکت‎های متقاضی توسعه میادین ایران توصیه می شود برای افزایش ضریب بازیافت نفت، ترکیبی از روش‎های ازدیاد برداشت را مدنظر قرار دهند و صرفا به یک روش اکتفا نکنند.

در عین حال ضریب بازیافت مایعات و میعانات گازی نیز۵۱ درصد و متوسط ضریب بازیافت گاز نزدیک به ۷۰ درصد برآورد می شود که بدین ترتیب، ضریب بازیافت کل هیدروکربور کشور حدود ۴۰ درصد خواهد بود.

در میان میدان های نفت و گاز کشف شده در کشور بزرگترین و مهمترین آن ها شامل میدان نفتی چنگوله در استان ایلام، میدان نفت و گاز آرش، میدان نفتی کوشک لایه نفتی پارس جنوبی و میدان نفتی آزادگان در نزدیکی اهواز می شود.

بزرگترین و مهمترین میدان های گازی کشف شده نیز عبارتند از: میدان گازی گردان در جنوب شیراز، شیرین تابناک در مرز استان های فارس، بوشهر و هرمزگان، زیره در بوشهر، هما و دی در استان فارس، تابناک شرق و میدان گازی پارس جنوبی.

نفت در افق ۱۴۰۴

نفت در افق ۱۴۰۴

بنابر چشم انداز افق ۲۰ ساله توسعه، ایران در افق ۱۴۰۴ مرکز تبادلات انرژی (نفت و گاز) بین اروپا، آسیا، آسیای جنوب شرقی و سایر نقاط جهان، در تعامل موثر و سازنده بین المللی با دیگر کشورها به ویژه بازیگران بزرگ عرصه انرژی در تمامی حوزه های تولید، انتقال، خدمات و مصرف انرژی خواهد بود.

با توجه به جایگاهی که صنعت نفت ایران از آن برخوردار است چشم انداز این صنعت از اهمیت بسیاری برخوردار است به طوریکه دراین رابطه اهداف گوناگونی برای آن درنظرگرفته شده است.

کاهش شدت انرژی کشور به کمتر از ۰.۳ (معادل تن نفت خام به ازای هزار دلار تولید ناخالص داخلی به قیمت ثابت سال ۲۰۰۰)، دستیابی به جایگاه ظرفیت دومین تولید کننده نفت خام دراوپک که مستلزم حفظ فاصله مناسب ازنظر ایجاد ظرفیت تولید با سایر رقبای این جایگاه است و دستیابی به جایگاه دوم جهانی در ظرفیت تولید گاز طبیعی با توجه به ضرورت استفاده ازمخازن مشترک از جمله مواردی است که در چشم انداز صنعت نفت مورد توجه قرار گرفته است.

سایر موارد شامل دستیابی به جایگاه اول منطقه به لحاظ ظرفیت پالایشی به منظورایجاد بالاترین ارزش افزوده ازمنابع هیدروکربوری کشور، دستیابی به جایگاه اول منطقه از لحاظ ارزش تولید مواد و کالاهای پتروشیمیایی به منظورایجاد بالاترین ارزش افزوده ازمنابع هیدرو کربوری کشور و نیل به جایگاه اول فناوری نفت و گازدر منطقه است.

چشم انداز و ماموریت شرکت ملی نفت ایران

شرکت ملی نفت ایران، پیشگام در میان شرکت‌های ملی نفت جهان با عملکردی تجاری و یکپارچه در عملیات بالادستی، بازاریابی و معاملات بین‌المللی نفت و گاز است. این شرکت در بازار داخلی و بطور فزاینده و موثر در عرصه بین‌المللی (تجارت بین‌المللی هیدروکربوری و دانش فنی) حضور داشته و حافظ منافع ملی و بین‌المللی کشور در بلندمدت خواهد بود.

ماموریت شرکت ملی نفت ایران در خصوص دستیابی به اهداف تعریف شده در چارچوب انجام فعالیت‌های تجاری، به روشی سودآور در داخل و خارج از کشور و در راستای تامین نیاز مشتریان و یاری رساندن به فرایند توسعه کشور تعریف می شود.

 

نفت در قانون برنامه ششم توسعه

نفت در قانون برنامه ششم توسعه

به دلیل ماهیت و ذات ثروت زای صنعت نفت و تاثیر عمیق آن بر چرخه اقتصادی کشور، در قانون برنامه ششم توسعه به دستورالعمل های اجرایی این صنعت مادر توجه ویژه ای شده است.

در تحلیل نقش و جایگاه ویژه صنعت نفت در برنامه ششم توسعه به متغیرهای اقتصادی نفت در این بخش توجه شده است؛ بر همین مبنا متوسط رشد سالانه ارزش افزوده برای منابع هیدروکربوری حدود ۷ درصد برآورد شده است.

متوسط رشد سالانه نفت در بخش های اشتغال، سرمایه گذاری و بهره وری نیز به ترتیب ۲.۱، ۳۹.۵ و ۱.۸ درصد برآورد شده است که نشان از نقش تاثیرگذار صنعت نفت در برنامه های کلان اقتصادی کشور دارد.

در عین حال برآورد منابع و مصارف عمومی دولت در برنامه ششم در بخش واگذاری دارایی های سرمایه ای حاکی از این مطلب است که منابع حاصل از صادرات نفت و میعانات گازی در سال اول برنامه ششم توسعه باید رقمی در حدود یک میلیون و ۱۱۰ هزار میلیارد ریال باشد که در مقایسه با سال قبل (سال ۹۵) حدود ۴۹ درصد رشد خواهد داشت.

این رقم با شیبی افزایشی در سال آخر برنامه (سال ۱۴۰۰) باید به یک میلیون و ۳۲۲ هزار میلیارد ریال بالغ شود که در مقایسه با سال آخر برنامه پنجم توسعه (سال ۹۵) رشدی ۷۷ درصدی را تجربه خواهد کرد.

مقایسه آمارهای مورد نظر در برنامه ششم از اهمیت توسعه صنعت نفت در تمامی ابعاد وجودی حکایت دارد که البته برای تحقق آن باید سازوکارهای زیربنایی از سوی قانونگذار فراهم شود.

بر همین مبنا در ماده ۴۸ قانون برنامه پنجساله ششم، افزایش دانش و تولید صیانتی نفت مورد تاکید ویژه قرار گرفته است.

در متن ماده ۴۸ آمده است:

“به‌منظور افزایش و ارتقای توان علمی، فناوری و نوآوری در صنعت نفت معادل یک‌درصد(۱%) از اعتبارات طرحهای توسعه‌ای سالانه شرکتهای تابعه را در طول اجرای قانون برنامه، جهت ایجاد ظرفیت جذب، توسعه فناوری‌های اولویت‌دار نفت، گاز و پتروشیمی و انرژی‌های تجدیدپذیر و به‌کارگیری آنها در صنایع مرتبط و ارتقای فناوری‌های موجود و بومی‌سازی آنها وکاهش شدت مصرف انرژی ضمن مبادله موافقتنامه با سازمان اختصاص دهد و گزارش عملکرد این بند را سالانه به کمیسیون‌های انرژی و آموزش، تحقیقات و فناوری مجلس شورای اسلامی ارائه نماید. همچنین به منظور افزایش ضریب بازیافت مخازن کشور در طول اجرای قانون برنامه به میزان یک‌درصد(۱%)، از طریق وزارت نفت طی سال اول اجرای این قانون، برنامه جامع صیانتی و ازدیاد برداشت از مخازن هیدروکربوری را با رعایت اولویت‌بندی مخازن به تفکیک نواحی خشکی و مناطق دریایی تهیه کند و پس از تصویب آن توسط مراجع قانونی، اقدامات لازم را به‌عمل آورد.”

همچنین بنابر بند “ج” ماده مذکور، وزارت نفت موظف است تمهیدات لازم را برای استفاده از ظرفیت‌ها و توانمندی‌های شرکتهای بخش خصوصی و تعاونی و نهادهای عمومی غیردولتی برای سرمایه‌گذاری در فعالیت‌های اکتشاف، تولید و بهره‌برداری (نه مالکیت) میادین نفت و گاز به‌ویژه میادین مشترک در چارچوب سیاست‌های کلی اصل چهل و چهارم (۴۴) قانون اساسی به‌عمل آورد.

همچنین وزارت نفت موظف است به ذخایر راهبردی نفت و گاز به‌منظور اثرگذاری در بازار جهانی نفت و گاز با تأکید بر حفظ و توسعه ظرفیت‌های تولید نفت و گاز به‌ویژه در میادین مشترک را تا پایان سال اول اجرای قانون برنامه افزایش دهد.

همچنین در جهت اجرائی‌شدن سیاست‌های کلی برنامه ششم توسعه و اقتصاد مقاومتی دولت موظف است فرهنگ جهادی در ایجاد ارزش افزوده، تولید ثروت، بهره‌وری، کارآفرینی، سرمایه‌گذاری و اشتغال مولد و اعطای نشان اقتصاد مقاومتی به اشخاص دارای خدمات برجسته در این زمینه را تقویت کرده و ابعاد اقتصاد مقاومتی و گفتمان‌سازی آن به‌ویژه در محیطهای علمی، آموزشی و رسانه‌ای و تبدیل آن به گفتمان فراگیر و رایج ملی را تبیین و ترویج کند.

اولویتهای شرکت ملی نفت ایران در برنامه ششم توسعه

شرکت ملی نفت ایران در برنامه پنجساله ششم توسعه، هدف‌گذاری برای افزایش ظرفیت تولید روزانه نفت به ۴,۷ میلیون بشکه، ظرفیت تولید روزانه گاز به ۱.۳ میلیارد مترمکعب و ظرفیت تولید مایعات و میعانات گازی به ۱.۱ میلیون بشکه در روز را در برنامه قرار داده است.

در عین حال تلاش برای دستیابی به فناوری‎های نوین و بومی‎سازی و تجاری‎سازی این فناوری‎ها در صنایع نفت و گاز و حمایت از تکالیف اجتماعی شرکت ملی نفت ایران، از دیگر اهداف برنامه ششم توسعه در این شرکت است؛ بر همین مبنا افزایش پتانسیل صادرات نفت و افزایش میزان تزریق گاز و آب به میدان‎ها نیز در این برنامه هدف‌گذاری شده است.

در عین حال در دیگر شرکت‎های تولیدی تابعه شرکت ملی نفت ایران نیز پروژه های اولویت داری تعریف شده است که در راستای بهره‎مندی از ظرفیت‎های بی‎شمار کشور در حوزه نفت و گاز خواهد بود. در این چزمنیه بازنگری و ایجاد انعطاف در ساختارهای سازمانی از یک سو و جذب سرمایه‎های خارجی و فناوری‎های روز دنیا از سوی دیگر در دستور کار قرار گرفته است.

سیاست‌های کلان صنعت نفت

سیاست‌های کلان صنعت نفت

همگام با تدوین چشم انداز ۲۰ ساله دیپلماسی انرژی کشور، سیاست های کلان صنعت نفت نیز تعریف شد و طی آن شناسائی کل منابع هیدروکربوری در پهنه سرزمین با اولویت مخازن مشترک در دستور کار قرار گرفت.

در ادامه، افزایش ظرفیت تولید در صنعت نفت و گاز با هدف افزایش یا حداقل حفظ سهم ایران در بازار جهانی نفت و اوپک با توجه به افزایش تقاضای جهانی برای نفت و نیز برای رسیدن به اهداف چشم‌انداز و جلوگیری از هدر رفت ذخائر هیدروکربوری از طریق افزایش ضریب بازیافت، افزایش سهم گاز در سبد مصرف انرژی کشور از طریق جایگزینی مصرف فرآورده‌های نفتی مایع با گاز طبیعی و همچنین تلاش در جهت صدور گاز طبیعی به کشورهای همسایه از طریق خط لوله و به سایر کشورهای جهان و منطقه خاور دور از طریق تولید گاز طبیعی مایع شده به عنوان شاخص های سیاسی کلان صنعت نفت معرفی شد.

عبور از تنش‌زدایی و ارتقای سطح همکاری با دیگر کشورهای منطقه و اعضای اوپک به منظور ایفای نقش موثر در تأمین انرژی، ایجاد ثبات در بازار جهانی نفت و کسب درآمد عادلانه، حرکت به سوی جایگزینی صادرات فرآورده‌های نفت، گاز و پتروشیمی به جای صدور نفت‌خام و گاز طبیعی و حمایت و تقویت زنجیره تولید پائین دستی صنایع نفت، گاز و پتروشیمی از طریق:

الف) ایجاد ظرفیت‌های جدید تولیدی در صنایع پتروشیمی جهت دستیابی به اهداف چشم‌انداز
ب) ایجاد ظرفیت‌های جدید پالایشی به ویژه برای پالایش میعانات گازی و نیز نفت‌خام تولیدی بسیار سنگین از دیگر اهداف ترسیم شده در صنعت نفت کشورمان است.

در ادامه با توجه به اهمیت هم افزایی و انجام فعالیت های مشترک، سیاست های دیگری در خصوص تعامل با کشورها و شرکت‌های صاحب فناوری‌های پیشرفته در استخراج نفت، برای جذب فناوری و منابع مالی خارجی و نیز حمایت از پذیرش سرمایه‌گذاری خارجی در توسعه صنایع نفت، گاز و پتروشیمی و همچنین تقویت نگرش مدیریت بنگاهداری اقتصادی و اصلاح ساختار شرکت‌های تابعه نفت، روان‌سازی مقررات در جهت افزایش بهره‌وری و روزآمد ساختن شرکت‌های نفت، گاز، پالایش و پتروشیمی کشور و ارتقاء آنها به سطح شرکت‌های بین‌المللی فعال و قابل رقابت اقتصادی در این بخش‌ها و همچنین تعیین دقیق رابطه مالی بین دولت و بخش نفت و گاز براساس اصول تجارت و روش‌های بنگاهداری تعریف شد.

بهینه‌سازی مصرف انرژی همراه با کاهش شدت انرژی مصرفی در تمامی بخش‌های اقتصادی کشور از طریق مدیریت و سرمایه‌گذاری لازم جهت کاهش میزان مصرف داخلی مواد هیدروکربوری و افزایش نسبت صادرات به تولید، تربیت نیروی انسانی متخصص و کارآمد بالاخص در بخش بالادستی نفت (مانند رشته‌های مهندسی مخازن نفت، حفاری، اکتشاف و مدیریت مخازن)،انجام پژوهش‌های مورد نیاز صنعت نفت بالاخص در بخش بازیافت مخازن و تولید دانش فنی فرایندهای تولید فرآورده‌های نفتی و حداکثرسازی ارزش افزوده صنعت نفت و گاز کشور از طریق هم‌افزایی مزیت‌های نسبی با توسعه سرمایه‌گذاری در منابع و صنایع نفت و گاز، پالایش، صنایع پتروشیمی، صنایع انرژی‌بر و صنایع و خدمات مهندسی پشتیبان آنها (از جمله صنایع و خدمات دریایی مرتبط) از دیگر وجوه سیاست های کلان صنعت نفت ایران است.

از دیگر ارکان این سیاستگذاری ها می توان از حمایت از ایجاد و تقویت بخش خصوصی داخلی در صنعت نفت کشور به ویژه در بخش بازرگانی نفت و نیز صنایع پائین دستی، صنایع و خدمات پشتیبان صنعت نفت، خدمات پیمانکاری و فنی و مهندسی با هدف حضور شرکت‌های ایرانی در بازارهای منطقه‌ای و جهانی و همچنین ایجاد مرکزیت جذب، تولید و انتقال و ارتقاء فناوری‌های نوین صنایع نفت، گاز، پالایش و پتروشیمی در منطقه خلیج‌فارس از طریق تعامل سازنده با کشورها و شرکت‌های مؤثر در عرضه فناوری نفت و گاز در بازارهای جهانی و تقویت مؤسسات تحقیقاتی، علمی، فنی و توسعه مراکز R&Dداخلی فعال در امور نفت، گاز، پالایش و پتروشیمی با استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات و گسترش همکاری شرکت‌ها با نهادهای علمی و تحقیقاتی بین‌المللی نام برد.

حمایت از سرمایه‌گذاری‌های مشترک با کشورهای منطقه و یا ادغام شرکت‌های مرتبط در بخش‌های پتروشیمی و صنایع پائین دستی نفت با هدف ایجاد شرکت‌های بزرگ تأثیرگذار در مقیاس جهانی، مشارکت و توسعه همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی در امور اکتشاف، استخراج و بهره‌برداری از مخازن نفت و گاز و حضور در طرح‌های سرمایه‌گذاری مختلف بالادستی و پائین دستی در خارج از کشور با اولویت کشورهای منطقه و آسیا با هدف تضمین بازار و تقویت تعامل بین‌المللی از دیگر سیاست های اتخاذ شده همسو با افق چشم انداز ۱۴۰۴ است.

وزارت نفت و شرکت ملی نفت ایران همچنین برای نیل به اهداف تعریف شده در افق چشم انداز، ایجاد مرکزیت خدمات مالی، بازارهای پولی، سرمایه، بیمه، بورس کالا، تجهیزات و امکانات صنایع نفت و گاز و ارائه خدمات لازم از طریق این بازارها برای کشورهای منطقه و نیز ایجاد مرکز جذب سرمایه و تأمین منابع مالی مورد نیاز از بازارهای جهانی با تأسیس نهادهای مالی مشترک را در دستور کار دارد.

تأثیرگذاری در مدیریت بازار نفت و گاز منطقه و استفاده از موقعیت ژئوپلتیک کشور در حمل و انتقال نفت‌خام و فرآورده‌های آن، گاز طبیعی، مواد پتروشیمی و معاوضه نفت‌خام برای تصفیه در پالایشگاه‌های کشور، به همراه تمرکز بر ایجاد زیرساخت‌های لازم توسعه صنایع نفت، گاز و پتروشیمی و صنایع انرژی بر در مناطق مستعد کشور با اولویت جزایر و سواحل شمال خلیج‌فارس از دیگر زوایای سیاست های اتخاذ شده در صنعت نفت است.

میدان‌های گازی ایران

میدان‌های گازی ایران 

به ذخایر گاز طبیعی موجود در مخازن هیدروکربوری ایران اشاره دارد، که میزان ذخیره درجای گاز طبیعی این کشور بالغ بر ۱۲۰۰ تریلیون فوت مکعب (۳۳ تریلیون متر مکعب) برآورد می‌شود. ایران از لحاظ دارا بودن ذخایر گازی، پس از روسیه در رتبه دوم جهان قرار دارد و در حدود ۱۶٪ از کل ذخایر گازی جهان را در مخازن خود جای داده است.

ذخایر گازی مستقر مخازن هیدروکربوری ایران، از سه بخش تشکیل شده است، دسته اول میدان‌های گازی، دسته دوم ذخایر گاز طبیعی موجود در کلاهک‌های گازی میادین نفتی و دسته سوم گازهای همراه نفت در میادین نفتی می‌باشند. کلیه میادین گازی ایران، مانند کلیه میادین نفتی، متعلق به شرکت ملی نفت ایراناست و این شرکت از طریق شرکت‌های تابعه خود وظیفه استخراج گاز را برعهده دارد، که پس از تولید، در اختیار شرکت ملی گاز ایران جهت توزیع، قرار می‌گیرد.

تاریخچه پیدایش گاز در ایران را می‌توان هم‌زمان با کشف میدان نفتی مسجد سلیمان دانست

هم‌اکنون ظرفیت تولید گاز طبیعی شرکت ملی نفت ایران بطور متوسط ۸۳۰ میلیون متر مکعب در روز می‌باشد، که ۷۰ میلیون متر مکعب در روز به نیروگاه‌ها و صنایع داخلی، ۱۳۰ میلیون متر مکعب در روز جهت تزریق به مخازن نفتی، ۳۰ میلیون متر مکعب در روز جهت صادرات به کشورهای همسایه و باقیمانده آن به مصارف خانگی اختصاص دارد.

تا سال ۲۰۰۷ هنوز بالغ بر ۶۲ درصد میادین گازی ایران به صورت بکر و دست نخورده باقی‌مانده بودند.صادرات گاز ایران از دو طریق ارسال با خط لوله یا به صورت ال‌ان‌جی می‌باشد. بنابر اظهارات کارشناسان شرکت ملی نفت ایران، مخازن گازی ایران تا سال ۱۶۰۰ می‌توانند قابل بهره‌برداری باشند.

بزرگترین میدان گازی ایران

بزرگترین میدان گازی کشور در کمان قطر، میدان گازی پارس جنوبی است که همراه با بخش قطری (گنبد شمالی) ذخیره درجای در حدود ۵۰۷ تریلیون فوت مکعب دارد. حدود یک سوم کل ذخایر گازی ایران در این میدان فوق عظیم تجمع یافته‌است. در حدود ۱۹% از کل ذخایر گازی غیر همراه جهان به تنهایی در کمان قطر و میادین فوق عظیم گنبد شمالی-پارس جنوبی (در گروه دهرم) ذخیره شده‌است.

موقعیت مکانی

بنابر آمار انتهایی سال ۲۰۰۸ میزان ذخایر گازی ایران برابر ۲۹٫۶۱ تریلیون مترمکعب برآورد شده‌است که ۸٫۹۹ تریلیون مترمکعب این مقدار در خشکی و ۲۰٫۶۲ تریلیون مترمکعب آن‌ها در دریا قرار دارد.در حوضه‌های زاگرس و خلیج فارس، توالی‌های متخلخل کربناته کرتاسه و ترشیاری ذخایر مهم نفتی را تشکیل می دهند در صورتی‌که کربناتهای پرمو- تریاس به خصوص سازندهای دالان و کنگان، مهمترین مخازن گازی/ میعانات گازی را تشکیل می دهند..تعداد ۳۸ عدد از مخازن گازی در سازندهای دالان و کنگان در این حوضه‌ها کشف شده‌است.

صادرات

اولین مشتری صادرات گاز ایران را می‌توان کشور ترکمنستان دانست که خرید گاز از ایران را از سال ۱۹۹۷ آغاز کرد. دومین مقصد صادرات گاز ایران کشور ترکیه بوده که طرح احداث خط لوله گاز بین دو کشور در سال ۲۰۰۲ به پایان رسید و صادرات گاز به این کشور آغاز شد. ارمنستان سومین واردکننده گاز از ایران است که از سال ۲۰۰۹ دست به این اقدام زده است.پاکستان و هند دو مشتری احتمالی گاز ایران خواهند بود.